Y Stori

Y stori

Jac Ty'isha a Therfysgoedd Rebecca

Rhwng 1839 a 1843, cododd ffermwyr a gweithwyr gorllewin Cymru yn erbyn system oedd yn eu llethu. Roedd tollbyrth wedi lluosi ar hyd y ffyrdd tyrpeg, gan drethu pob cart o galch, pob llwyth o gynnyrch a phob taith i'r farchnad, tra oedd rhenti'n uchel, cyflogau'n isel a newyn byth ymhell. Gan weithio liw nos ac wedi'u gwisgo fel merched, cymerodd y protestwyr yr enw 'Rebecca' a'i merched, a mynd ati i dynnu'r gatiau atgas i lawr.

Daethant liw nos, eu hwynebau wedi'u duo, a thynnu'r tollbyrth i lawr.

Ymhlith yr arweinwyr roedd dyn ifanc o ymyl y Tymbl: John Hughes, a adnabyddid gan bawb fel Jac Ty'isha ar ôl fferm ei deulu. Yn dal yn ei ugeiniau cynnar, daeth yn un o drefnwyr mwyaf penderfynol Rebecca ar draws cwm Gwendraeth a bro Llan-non, yr union dir y mae'r ŵyl hon yn cerdded drosto heddiw.

Yn oriau mân 7 Medi 1843 arweiniodd yr ymosodiad ar y dollborth ym Mhontarddulais. Y tro hwn roedd yr awdurdodau'n aros. Cafodd Jac Ty'isha ei ddal, ei roi ar brawf, a'i alltudio i Van Diemen's Land, Tasmania, ar ochr arall y byd. Ni ddychwelodd byth.

Am genedlaethau arhosodd ei stori'n agos at y tir, wedi'i hanner-gofio, yn cael ei throsglwyddo'n dawel yn y cwm. Mae Gŵyl Tyisha yn ei dwyn i'r golwg. Gan adeiladu ar The Great Mountain Portrait (2023), mae'r ŵyl yn troi stori leol bwerus yn rhywbeth y gallwch ei weld, ei chlywed a cherdded drwyddi, gyda'n gilydd.